3. Ünite Canlıların Yapısına Yolculuk Konu Anlatımlı Ders Notu PDF İndir

5. Sınıf 3. Ünite 1. Konu Bölüm: HÜCRE VE ORGANELLER

1-) Mikroskop Nedir?

Mikroskop, gözle göremeyeceğimiz kadar küçük canlıları ve nesneleri büyüterek görmemizi sağlayan bilimsel bir araçtır.

Yazının sonunda bulunan PDF indir butonu ile indirebilirsiniz.

2-) Hücre Nedir?

Canlıların en küçük canlılık faaliyeti gösteren birimidir. Tüm canlılar,

tek ya da çok sayıda hücreden oluşur. Hücre üç temel kısımdan oluşur.

Hücrenin Temel Kısımları

1-) Hücre Zarı

2-) Çekirdek

3-) Sitoplazma

1-) Hücre Zarı: Hücre zarı, hücreyi dıştan saran ve hücreyi koruyan ince bir yapıdır 🧬Hücreye hangi maddelerin girip çıkacağını kontrol eder ve hücrenin düzenli çalışmasını sağlar. Canlı bir yapı olduğu için seçici geçirgen özelliğine sahiptir. Yani işine yarayanı hücre içine alırken işine yaramayanı almaz. Sitoplazmanın da dağılmasını önler.

2-) Sitoplazma: Sitoplazma, hücre zarı ile çekirdek arasını dolduran, jel kıvamında bir sıvıdır 🧪Hücrenin içinde bulunan organeller sitoplazmanın içinde yer alır ve hücrede gerçekleşen yaşamsal olayların büyük bir kısmı burada gerçekleşir ⚙️✨

Besinlerin taşınması, enerji üretimi ve maddelerin hücre içinde iletilmesi gibi önemli görevleri vardır. İçerisinde besinler, vitaminler, mineraller ve su bulunmaktadır.

3-) Çekirdek: Çekirdek, hücrenin yönetim merkezidir 🧠

Hücrenin çalışmasını kontrol eder, hücrenin büyümesini, gelişmesini ve bölünmesini yönetir. Çekirdeğin içinde Kromozom, DNA gibi kalıtım materyallerimiz bulunur 🧬. Bu sayede çekirdek canlıya ait kalıtsal özellikleri taşır ve hücrenin nasıl çalışacağını belirler. Tüm canlılık faaliyetlerimiz yani sindirim, solunum, boşaltım vs kontrolü çekirdektedir.

Ayrıca çekirdek, hücrenin ne zaman bölüneceğine ve hangi görevleri yapacağına karar verir. Bitki ve hayvan hücrelerinin çoğunda çekirdek bulunur, ancak bazı hücrelerde çekirdek olmayabilir.

Hücre Duvarı: Hücre duvarı hücrenin temel kısımlarından değildir. Hücre duvarı, hücre zarının dışında bulunan sert ve dayanıklı bir yapıdır 🧱

Hücreye şekil verir, destek sağlar ve hücreyi dış etkenlere karşı korur.

👉 Hücre duvarı bitki hücrelerinde bulunur 🌱, hayvan hücrelerinde bulunmaz.

Bu sayede bitkiler dik durabilir ve kolayca ezilmez. Cansızdır bu yüzden hücreye giriş çıkışı kontrol edemez.

3-) Organeller ve Görevleri

Hücre içinde bulunan ve her biri hücrenin düzenli çalışması için özel görevler yapan yapılardır ⚙️

🧠 1-) Çekirdek

Hücrenin yönetim merkezidir.

Hücrenin büyümesini, gelişmesini ve bölünmesini kontrol eder.

Kalıtsal bilgileri (DNA) taşır 🧬

⚡2-) Mitokondri

Hücrenin enerji üretim merkezidir 🔋

Besinlerden oksijenli solunum ile enerji elde edilmesini sağlar.

Hücre çok çalışıyorsa mitokondri sayısı fazladır.

🧪3-) Endoplazmik Retikulum

Hücre içinde madde taşınmasını sağlar 🚚

Hücre içi ulaşım ağı gibidir.

📦 4-) Golgi Aygıtı

Hücrede üretilen maddeleri salgılar, paketler ve gönderir 🎁

Tükürük bez, gözyaşı bezi, ter bezi, süt bezi,

bitkilerde koku üretim kısımlarında çokça bulunur.

🧹5-) Lizozom

Hücre içindeki atık maddeleri parçalar. Büyük maddeleri ufaltır.

Eskiyen ya da yaşlanan hücre ve organelleri parçalar.

💧 6-) Koful

Su, besin ve atık maddeleri depolar 🧃

Bitkilerde büyük ve az sayıda, hayvanlarda küçük ve çok sayıda

bulunmaktadır.

🌱 7-) Kloroplast

Sadece bitki hücrelerinde bulunur.

Fotosentez yaparak besin ve oksijen üretir ☀️

Bitkilere yeşil rengi verir.

🧭 😎 Sentrozom (Sentriyol)

Sadece hayvan hücrelerinde bulunur.

Hücre bölünmesinde görev alır.

Hücrenin düzgün bölünmesini sağlar.

4-) 🧩 Hücreden Organizmaya

Canlıların vücudu küçükten büyüğe doğru bir düzen içinde oluşur.

Bu düzen basamak basamak ilerler 👇

🔬 Hücre

Canlıların en küçük yapı ve görev birimidir. Tüm canlıların vücudu hücrelerden oluşur. Gelişmiş yani çok hücreli canlılar organizma olarak bilinmmekte ve hücreden organizmaya doğru bir özelleşmiştir. Ancak tek hücreli canlılar sadece hücre tarafından yönelitmektedir.

🧵 Doku

Aynı görevi yapan ve benzer yapıdaki hücrelerin bir araya gelmesiyle oluşur.

Örneğin kas hücreleri birleşerek kas dokusunu oluşturur.

🫀 Organ

Birden fazla dokunun bir araya gelerek belirli bir görevi yapmasıyla oluşur.

Kalp, akciğer ve mide birer organdır.

⚙️ Sistem

Birlikte çalışan organların oluşturduğu yapıdır.

Sindirim sistemi, solunum sistemi gibi sistemler vardır.

🧍 Organizma

Tüm sistemlerin bir araya gelmesiyle oluşan canlıya organizma denir.

İnsan, bir organizmadır.

5. Sınıf. 3. Ünite 2.BÖLÜM (KONU) DESTEK VE HAREKET SİSTEMİ

Destek ve hareket sistemi, vücudumuza şekil veren, dik durmamızı sağlayan ve hareket etmemize yardımcı olan sistemdir 🦴💪

Kemikler, eklemler ve kaslar birlikte çalışarak vücudu destekler, iç organları korur ve yürüme, koşma, zıplama gibi hareketleri yapmamızı sağlar 🚶‍♂️🏃‍♀️

1-) İskelet Sistemi

İskelet sistemi, vücudumuzdaki kemiklerden oluşan ve vücudumuza şekil veren, destek sağlayan önemli bir sistemdir 🦴Kemikler içerisinde bulunan ilik sayesinde kırmızı kan üretiminde görevlidir. Yine kemikler magnezyum, fosfor, kalsiyum gibi mineralleri depolar. Bu mineraller kemik gelişimine fayda sağlar.

İskelet sistemi sayesinde vücudumuz dik durur ve kolayca eğilip bükülmez.

Aynı zamanda beyin, kalp ve akciğer gibi iç organları korur 🛡️

İskelet sistemi, kaslarla birlikte çalışarak hareket etmemizi sağlar.

Yürümek, koşmak, zıplamak gibi hareketler kemik ve kasların uyumlu çalışmasıyla gerçekleşir 💪

Kemik

Kemik, iskelet sistemini oluşturan sert ve dayanıklı yapılardır 🦴

Vücudumuza şekil verir, dik durmamızı sağlar ve iç organları korur.

Kemikler sadece sert yapılar değildir; canlı yapılardır.

İçlerinde kan damarları ve sinirler bulunur. Bu sayede kemikler beslenir, büyür ve kendini yenileyebilir 🌱

Kemiklerin önemli görevleri vardır:

Vücudu destekler ve şekil verir, Organların ve kasların tutunmasını sağlar.

Kaslarla birlikte çalışarak hareketi sağlar 💪, Beyin, kalp ve akciğer gibi hayati organları korur 🛡️, Kemik iliğinde kan hücreleri üretilir 🔴⚪

Kalsiyum ve fosfor, magnezyum gibi mineralleri depolar

Yeni doğan bir bebeğin kemik sayısı ortalama 300 civarıdır. Büyüdükçe bu sayı azalır ve yetişkin bir insanda ortalama 206 civarında kemik kalır. Kemikler kaynaşarak bir bütün haline gelir.

Uzun Kemik

Uzun kemik, boyu eninden daha uzun olan kemik türüdür 🦴

Vücuda hareket kolaylığı sağlar ve kaslarla birlikte çalışarak kol ve bacakların hareket etmesine yardımcı olur 💪İç kısmında kemik iliği bulunur.

Kol (pazu), ön kol, uyluk, kaval kemikleri, el ve ayak parmak kemikleri, dirsek kemiği, baldır kemiği vb. uzun kemiklere örnektir.

Kısa Kemik

Kısa kemik, boyu ile eni birbirine yakın olan kemik türüdür 🦴

El ve ayak bilek kemikleri, omur kemikleri örnektir.

Yassı Kemik

Yassı kemik, levha gibi geniş yapılı kemik türüdür 🦴. Enleri kalınlığından fazladır.

Kafatası kemiği, köprücük kemiği, göğüs kemiği, leğen ve kalça kemiği, kürek kemiği

bilinen en yaygın örneklerindendir.

Kıkırdak

Kıkırdak, kemiklerden daha esnek ve yumuşak olan bir dokudur 🦴➡️🧊

Kemiklerin uç kısımlarında bulunur ve kemiklerin sürtünmesini önleyerek rahat hareket etmesini sağlar.

Kıkırdak sayesinde burun, kulak ve eklemler esnek olur 🤸‍♂️

Ayrıca kemiklerin büyüme döneminde uzamasına yardımcı olur.

Kulak kepçesi, soluk borusu, burnun ön kısmı, soluk borusu, omur kemiklerinin arası en yaygın bilinen kıkırdak dokudur.

Uzun kemiklerin uç kısmında bulunan kıkırdak bu kemiklerin boyca uzamasını sağlamaktadır.

Kıkırdak doku büyüdükçe kalsiyum minerali sayesinde kemikleşebilir. Tabi kıkırdakların tamamı kemikleşmemektedir.

Eklem

Eklem, iki ya da daha fazla kemiğin birleştiği yerdir 🦴🔗

Kemiklerin hareket etmesini ya da sabit durmasını sağlar.

Eklemler sayesinde yürüyebilir, koşabilir, eğilip bükülebiliriz 🚶‍♂️🏃‍♀️

Bazı eklemler hareketli (diz, dirsek), bazıları yarı hareketli (omurga), bazıları ise hareketsizdir (kafatası).

Oynar (Hareketli) Eklem

• Oynar eklem, kemiklerin geniş hareket yapabildiği eklem türüdür 🤸‍♂️
• Bu eklemler sayesinde kol ve bacaklarımızı rahatça hareket ettirebiliriz.
• Yürüme, koşma, zıplama ve yazı yazma gibi günlük hareketler oynar eklemler sayesinde yapılır 🚶‍♂️✍️
• Diz, dirsek, bilek, omuz ve kalça oynar eklemlere örnektir.

Yarı Oynar Eklem

Yarı oynar eklem, kemiklerin sınırlı hareket yapabildiği eklem türüdür 🦴↔️

Hareket kabiliyeti vardır ancak oynar eklem kadar fazla değildir.

Bu eklemler vücudu hem hareketli hem de sağlam tutar.

Omurgadaki eklemler yarı oynar eklemlere örnektir.

Omur kemikleri, kaburga arası eklemleri, boyun eklemleri örnektir.

Oynamaz (Hareketsiz) Eklem

Oynamaz eklem, kemiklerin hiç hareket etmediği eklem türüdür 🦴🔒

Bu eklemler kemikleri çok sağlam bir şekilde birleştirir.

Oynamaz eklemlerin temel görevi hareket değil, korumadır 🛡️

Bu sayede hassas organlar güven içinde kalır.

Kafatası kemikleri oynamaz eklemlere örnektir.

Üst çene ve yüz eklemleri de oynamaz eklemdir.

Yine kuyruk sokumu eklemi de hareketsiz bir eklemdir.

Beyni korumak için bu kemikler birbirine sıkıca bağlıdır.

2-) Kas Sistemi

Kas sistemi, vücudumuzun hareket etmesini sağlayan ve iskeletle birlikte çalışan sistemdir 💪 İskelet sistemine tutunur ve iskelet sisteminin üzerini örter. Kaslar kasılıp gevşeyerek kemikleri hareket ettirir.

Bu sayede yürüme, koşma, yazı yazma gibi tüm hareketler yapılır 🚶‍♂️✍️

Kas sistemi sadece hareketi sağlamaz;

Vücuda şekil verir

Dik durmamıza yardımcı olur

İç organların çalışmasına destek olur ❤️

Çizgili Kaslar

Çizgili kaslar, mikroskopla bakıldığında üzerinde çizgiler görülen kas türüdür 💪

Vücudumuzda kemiklere bağlı olarak bulunur ve iskelet sistemiyle birlikte çalışır.

Bu kaslar sayesinde kol, bacak, yüz ve gövde hareketleri yapılır.

Yürümek, koşmak, zıplamak, yazı yazmak gibi istekli (kontrollü) hareketleri çizgili kaslar sağlar 🚶‍♂️✍️

Çizgili kaslar hızlı çalışır, ancak çabuk yorulur.

Spor yaparken veya ağır bir şey kaldırırken en çok bu kaslar kullanılır 🏋️‍♂️

Düz Kas

Düz kaslar, mikroskopla bakıldığında çizgisiz görünen kas türüdür 💫

Bu kaslar isteğimiz dışında çalışır, yani biz farkında olmadan görev yapar.

Düz kaslar iç organların yapısında bulunur.

Mide, bağırsak, damar, solunum yollarında vb. yer alır 🫀

Bu kaslar yavaş çalışır ama uzun süre yorulmadan görev yapar.

Örneğin sindirim sırasında besinlerin ilerlemesi düz kaslar sayesinde olur 🍽️➡️

Kalp Kası

Kalp kası, sadece kalpte bulunan, özel bir kas türüdür ❤️

Yapı olarak çizgili kasa benzer, ancak isteğimiz dışında çalışır.

Kalp kası hiç durmadan hızlı ve ritmik kasılıp gevşeyerek kanın vücuda pompalanmasını sağlar 🔄🩸

Bu kas çok güçlüdür ve yorulmaz.

3-) Destek ve Hareket Sisteminin Sağlığı

Destek ve hareket sisteminin sağlığı, günlük yaşam kalitesi ve doğru gelişim için çok önemlidir 🦴💪

Kemik ve kasların sağlıklı olması için dengeli beslenme şarttır.

Özellikle kalsiyum, fosfor ve D vitamini kemiklerin güçlenmesini sağlar 🥛🧀☀️

Süt, yoğurt, peynir, balık, yumurta ve yeşil sebzeler düzenli tüketilmelidir.

Düzenli spor ve hareket kemik ve kasları güçlendirir 🏃‍♂️⚽

Yürüyüş, yüzme, ip atlama ve bisiklet gibi sporlar hem kemik gelişimini destekler hem de kasları kuvvetlendirir.

Uzun süre hareketsiz kalmak kasların zayıflamasına ve duruş bozukluklarına yol açabilir.

Doğru duruş ve oturuş da çok önemlidir 🪑

Sırt çantası iki omuzla takılmalı, ağır yükler taşınmamalıdır.

Uzun süre tablet ve telefon kullanırken kambur durmaktan kaçınılmalıdır.

Ayrıca güneş ışığı almak, kemik sağlığı için gereklidir ☀️

Çünkü vücut D vitaminini güneş sayesinde üretir.

Diğer 5. Sınıf konu anlatım ve ders notlarını sitemizden ücretsiz indirebilirsiniz.